NOAM CHOMSKY được công nhận rộng rãi là học giả có tầm ảnh hưởng nhất của thời đại chúng ta.
Được quay trong 4 năm, đây là những đoạn phỏng vấn dưới dạng phim tài liệu dài cuối cùng của ông.
Vào thời Đại khủng hoảng (1930), lúc đó tôi đã đủ lớn để nhớ,
hầu hết mọi người trong gia đình tôi đều là lao động thất nghiệp.
Tình hình khi đó rất khó khăn.
Nhận xét chủ quan thì tệ hơn nhiều so với hiện tại.
Nhưng người ta vẫn hy vọng mọi thứ sẽ tốt lên.
Họ thực sự hy vọng như vậy.
Còn hiện tại thì không.
Bất bình đẳng như hiện nay là chưa từng có tiền lệ.
Nếu chỉ xét bất bình đẳng tổng thể thì cũng giống với những giai đoạn tồi tệ nhất trong lịch sử nước Mỹ.
Nhưng nếu phân tích kĩ hơn ta sẽ thấy bất bình đẳng hiện nay xuất phát từ một bộ phận cực kỳ giàu có
chỉ chiếm một phần nhỏ của 1% dân số.
Đã có những thời kì như Thời vàng son (Gilded Age) những năm 1920,
hay thời kỳ tăng trưởng vượt bậc những năm 90, v.v...
khi tình hình diễn biến tương đối giống hiện nay.
Giai đoạn hiện tại này rất cực đoan.
Vì nếu nhìn vào phân phối của cải
thì bất bình đẳng chủ yếu bắt nguồn từ giới siêu giàu.
Chính xác thì 1/10 của 1% dân số đang cực kỳ giàu có.
Đó không chỉ là sự bất công,
mà nó còn đem lại những hậu quả tiêu cực cho toàn xã hội.
Vì bất bình đẳng sẽ làm xói mòn và hủy hoại nền dân chủ.
Đầu tiên hãy nói về giấc mơ Mỹ.
Một phần của giấc mơ Mỹ là tính lưu động của các tầng lớp xã hội.
Anh sinh ra nghèo khó, anh làm việc chăm chỉ, anh thành giàu có.
Việc một người lao động tìm được một việc làm tử tế, mua nhà,
sắm xe, cho con cái đi học là điều hoàn toàn khả thi.
Tất cả đã sụp đổ.
LỄ CẦU HỒN CHO GIẤC MƠ MỸ
Thử tưởng tượng bạn đang ở ngoài không gian, nhìn lại từ sao Hỏa.
Bạn sẽ thấy gì?
Ở Mỹ, một trong những giá trị được thừa nhận công khai là sự dân chủ.
Trong một nền dân chủ, ý kiến công chúng sẽ có một tác động nhất định lên chính sách.
Sau đó Chính phủ sẽ hành động dựa trên quyết định của quần chúng.
Dân chủ nghĩa là như vậy.
Điều quan trọng cần phải hiểu là nhóm người được hưởng đặc quyền và có quyền lực
chưa bao giờ thích thú chế độ dân chủ, và vì những lý do rất hợp lý.
Dân chủ đặt quyền lực vào tay số đông quần chúng
và cướp quyền lực khỏi tay họ.
Có thể coi đó là nguyên tắc tập trung của cải và quyền lực.
10 NGUYÊN TẮC TẬP TRUNG CỦA CẢI & QUYỀN LỰC
Tập trung của cải sinh ra tập trung quyền lực.
Đặc biệt là khi chi phí tranh cử tăng cao
đẩy các đảng phái chính trị tìm đến túi tiền của các tập đoàn lớn.
Quyền lực chính trị nhanh chóng biến thành những điều luật
giúp gia tăng sự tập trung của cải.
Các chính sách tài chính như chính sách thuế, dỡ bỏ điều tiết,
các quy tắc quản lý công ty, và một loạt các biện pháp chính trị
được thiết lập để làm gia tăng sự tập trung của cải và quyền lực.
Đổi lại, của cải lại làm gia tăng quyền lực chính trị.
Đó là điều chúng ta đã và đang thấy.
Vậy là ta đang vướng vào một vòng luẩn quẩn.
Thực ra chuyện này đã thành truyền thống lâu đời. Nó đã từng được Adam Smith mô tả năm 1776.
Hãy đọc cuốn sách nổi tiếng "Của cải của các dân tộc".
Ông nói rằng, ở Anh, kiến trúc sư trưởng của các chính sách
là những người sở hữu xã hội.
Ở thời của ông đó là các thương gia và hãng sản xuất.
Họ làm mọi thứ để đảm bảo quyền lợi của họ được chăm lo chu đáo,
dù tác động của chúng lên người dân Anh Quốc hay quốc gia nào khác có tàn nhẫn đến đâu.
Ngày nay, đó không còn là các thương gia và hãng sản xuất
mà là các tổ chức tài chính và tập đoàn đa quốc gia.
Những kẻ mà Adam Smith gọi là "những ông chủ của nhân loại",
và họ theo đuổi câu châm ngôn tệ hại "Tất cả vì bản thân và không ai khác".
Họ sẽ chỉ theo đuổi các chính sách có lợi cho mình và gây hại cho những người khác.
Khi không có phản ứng nào từ phía quần chúng, đó là điều rất dễ xảy ra.
NGUYÊN TẮC #1 GIẢM BỚT DÂN CHỦ
Trong suốt chiều dài lịch sử nước Mỹ, có một sự xung đột liên tiếp
giữa sức ép đòi quyền tự do dân chủ từ bên dưới,
và nỗ lực kiểm soát thống trị từ bên trên.
Trở lại thời kỳ dựng nước.
James Madison, nhà soạn luật chính,
người tin tưởng vào chế độ dân chủ nhiều như bất kì ai trên thế giới thời đó.
Dù vậy ông vẫn cho rằng chế độ của nước Mỹ nên được thiết lập,
và với những gì ông khởi xướng, thật sự đã được thiết lập
sao cho quyền lực chỉ rơi vào tay những người giàu có.
Vì những người giàu là những người có trách nhiệm hơn.
Và vì vậy, cơ cấu hệ thống Hiến pháp chính thức
đã đặt hầu hết quyền lực vào tay Thượng viện.
Hãy nhớ là vào thời đó Thượng viện không được bầu
mà được chọn ra từ nhóm người giàu có.
Những người mà theo Madison là "thấu hiểu địa chủ và quyền lợi của họ."
Hãy đọc những tranh luận ở Hội nghị Hiến pháp.
Madison nói, "Mối quan tâm chính của xã hội phải là
bảo vệ nhóm thiểu số, tức nhóm người giàu sang, trước đa số."
Ông đưa ra lập luận.
"Giả sử mọi người đều được tự do bỏ phiếu," ông nói,
"Vậy thì những người nghèo chiếm đa số sẽ tập hợp lại
và tìm cách chiếm đoạt tài sản của người giàu."
Và rằng, "Điều đó rõ ràng là bất công, nên không thể để như vậy."
Vì vậy, hệ thống Hiến pháp chính thức phải được thiết lập để ngăn chặn dân chủ.
Vì một lợị ích nào đó mà cuộc tranh luận này đã có một truyền thống đáng nể.
Nó xuất hiện ngay trong cuốn sách lớn đầu tiên về các chế độ chính trị, cuốn "Chính trị luận" của Aristotle.
Ông nói, "Trong tất cả các chế độ thì dân chủ là tối ưu nhất."
Nhưng sau đó ông đã chỉ ra chính xác thiếu sót mà Madison đã chỉ ra.
Rằng nếu Athen là xã hội dân chủ của những con người tự do,
thì những kẻ nghèo khó sẽ tập hợp lại và chiếm đoạt tài sản của kẻ giàu.
Cùng một tình thế khó xử nhưng lại có hai cách giải quyết trái ngược.
Aristotle đề xuất cái mà ngày nay chúng ta gọi là "nhà nước phúc lợi".
Ông nói, "Hãy cố giảm bất bình đẳng."
Vậy là cùng một vấn đề, hai giải pháp trái ngược.
Một bên thì, giảm bớt bất bình đẳng và vấn đề sẽ được loại bỏ.
Bên còn lại thì giảm bớt dân chủ.
Nếu nhìn vào lịch sử nước Mỹ ta sẽ thấy
một cuộc vật lộn không ngừng giữa hai xu hướng.
Xu hướng dân chủ hóa chủ yếu đến từ quần chúng - áp lực từ bên dưới.
Và ta có một cuộc xung đột dai dẳng, lúc mạnh lúc suy.
Chẳng hạn, những năm 60 là thời kì dân chủ hóa mạnh mẽ.
Những bộ phận quần chúng bình thường vốn thụ động
và thờ ơ trở nên có tổ chức, chủ động, bắt đầu đưa ra các yêu sách.
Họ ngày càng can thiệp sâu vào việc đưa ra quyết định, vào các phong trào vận động, v.v...
Điều đó làm thay đổi nhận thức xã hội theo rất nhiều cách.
Quyền của nhóm thiểu số.
Nếu dân chủ là tự do, tại sao chúng ta không có tự do?
Nếu dân chủ là công lý, tại sao chúng ta không có công lý?
Nếu dân chủ là bình đẳng, tại sao chúng ta không có bình đẳng?
Quyền phụ nữ.
Chế độ bóc lột vô nhân đạo này sẽ thay đổi,
nhưng chỉ khi chúng ta buộc nó phải thay đổi, và cùng nhau buộc nó phải thay đổi.
Quan tâm đến môi trường.
Một ngày đặc biệt trong lịch sử nước Mỹ đang khép lại,
ngày mà dòng người khắp cả nước lên tiếng đấu tranh cho sự sống còn của chính chúng ta.
Phản đối hành động gây chiến.
Tôi nói với những ai chỉ trích các cuộc biểu tình của chúng tôi
rằng nếu họ thực sự nghiêm túc về luật pháp và trật tự,
thì trước hết họ nên dành những điều đó cho người Việt Nam,
cho những người da màu và người nghèo trên chính đất nước chúng ta.
Quan tâm đến những người khác.
Một ngày nào đó chúng ta sẽ phải hỏi câu hỏi
tại sao có đến 40 triệu người nghèo trên đất Mỹ?
Hỏi câu hỏi đó
cũng tức là bạn đang đặt câu hỏi về hệ thống kinh tế,
về việc phân phối của cải rộng hơn,
về việc tái cơ cấu toàn bộ xã hội Mỹ.
Đây đều là những tác động mang tính tiến bộ.
Và chúng gây ra nỗi khiếp sợ.
Tôi đã không lường trước được mức độ mạnh bạo...
thứ mà đáng ra tôi nên lường trước, của những phản ứng đáp trả
trước các tác động tiến bộ mà thập niên 60 mang lại.
Tôi đã không lường trước được mức độ mạnh bạo của chúng.
Sự phản công.
NGUYÊN TẮC #2 ĐỊNH HÌNH TƯ TƯỞNG
Giới kinh doanh đã mở một cuộc tấn công quy mô lớn,
tập trung và có tính phối hợp bắt đầu từ những năm 70
để ra sức đẩy lùi những nỗ lực của chủ nghĩa quân bình
qua suốt những năm Nixon nắm quyền.
Có thể thấy điều đó trên rất nhiều phương diện.
Bên cánh hữu, ta có những thứ như Biên bản ghi nhớ Powell nổi tiếng.
Được gửi cho Phòng Thương mại, cơ quan vận động hành lang kinh doanh chính,
bởi người sau này là Thẩm phán Tòa án Tối cao Powell,
cảnh báo họ rằng giới kinh doanh đang mất dần quyền kiểm soát xã hội.
Và cần phải làm gì đó để đảo ngược tình thế.
Dĩ nhiên, ông ta trình bày câu chữ dưới góc độ tự vệ,
"tự vệ trước sức mạnh bên ngoài."
Nhưng đọc kỹ ta sẽ thấy đó là lời kêu gọi giới kinh doanh sử dụng quyền kiểm soát các nguồn lực
để thực hiện một cuộc tấn công quy mô lớn chống lại làn sóng dân chủ.
Bên phía đảng Tự do cũng diễn ra sự việc y hệt.
Trong báo cáo lớn đầu tiên của Ủy ban Ba bên (một nhóm phi chính phủ do Rockefeller thành lập năm 1973),
họ đã bày tỏ quan ngại trước cái gọi là "cuộc khủng hoảng dân chủ".
Ủy ban Ba bên là những người có tư tưởng quốc tế thuộc đảng Tự do.
Có thể nhìn ra ý đồ của họ từ thực tế là
họ nắm giữ phần lớn nhân lực trong chính quyền Carter.
Họ cũng bị làn sóng dân chủ của thập niên 60 làm cho chao đảo
và nghĩ rằng phải có phản ứng.
Họ lo ngại có một sự "dân chủ quá mức" đang diễn ra.
Bộ phận quần chúng trước đây vốn thụ động và nghe lời,
đôi khi còn được gọi là nhóm "lợi ích đặc biệt",
bắt đầu có tổ chức và cố gắng chen chân vào đấu trường chính trị.
Và họ nói, "Việc này đặt quá nhiều áp lực lên nhà nước liên bang.
Nhà nước không thể đối phó hết tất cả những áp lực này."
Vì vậy, bộ phận này phải trở lại thụ động và phi chính trị.
Họ còn đặc biệt lo ngại về giới trẻ.
"Những người trẻ đang trở nên quá tự do và độc lập."
Sẽ không ai trong chúng ta gây ra bạo lực.
Nếu bạo lực xảy ra thì sẽ là do phía cảnh sát.
Họ nói đó là sự thất bại của các trường, các đại học, nhà thờ, v.v...
những nơi phải chịu trách nhiệm cho việc "nhồi sọ thế hệ trẻ".
Từ ngữ họ dùng, không phải tôi.
Nếu đọc các nghiên cứu của họ sẽ thấy có một lợi ích không bao giờ được đề cập.
Doanh nghiệp tư nhân.
Cũng phải thôi, vì đó không phải là lợi ích đặc biệt mà là lợi ích quốc gia,
theo kiểu đã thành định nghĩa. Cho nên không cần nhắc đến.
Họ được phép vận động hành lang, mua các chiến dịch,
đưa người vào cơ quan Hành pháp, ra quyết định, đều là chuyện thường.
Nhưng số còn lại, nhóm lợi ích đặc biệt, số đông quần chúng,
phải bị chế ngự.
Đó là cục diện tình hình.
Đó là cuộc phản công ở cấp độ tư tưởng.
Còn cuộc phản công chính song hành cùng với nó
là việc thiết kế lại nền kinh tế.
NGUYÊN TẮC #3 TÁI THIẾT KẾ NỀN KINH TẾ
Từ những năm 1970 đã có một sự hợp lực từ phía những ông chủ của nhân loại,
những ông chủ của xã hội,
nhằm chuyển dịch nền kinh tế trên hai phương diện cốt yếu.
Một, là nâng cao vai trò của các tổ chức tài chính,
như các ngân hàng, các hãng đầu tư, công ty bảo hiểm.
Đến năm 2007, ngay trước thềm cuộc khủng hoảng gần đây nhất,
họ đã nắm tới 40% lợi nhuận các công ty.
Vượt xa bất cứ thời điểm nào trong quá khứ.
Trở lại thập niên 50, cũng như nhiều năm trước đó,
nền kinh tế Mỹ chủ yếu dựa vào sản xuất.
Nước Mỹ từng là trung tâm sản xuất lớn của thế giới.
Các tổ chức tài chính từng chỉ là một bộ phận tương đối nhỏ của nền kinh tế
với vai trò phân phối lượng tài sản chưa dùng tới
như tiền gửi tiết kiệm, vào hoạt động sản xuất.
Ngân hàng luôn có sẵn một lượng tiền dự trữ
nhận từ các cổ đông và người gửi tiền.
Trên cơ sở lượng tiền mặt dự trữ này một ngân hàng có thể cho vay.
Cho nên bên cạnh việc cung cấp một nơi chốn an toàn để gửi tiền,
một ngân hàng còn phục vụ cộng đồng bằng cách tạo ra các khoản vay theo nhiều mục đích.
Các chủ sản xuất trả lương cho nhân công trong thời gian hàng hóa kém tiêu thụ,
các thương gia mở rộng và sửa sang cửa hiệu
cùng nhiều mục đích chính đáng khác mà người ta luôn cần vay
nhiều hơn những gì họ có thể huy động ngay.
Đó là một đóng góp cho nền kinh tế.
Hệ thống quản lý được thiết lập.
Các ngân hàng được điều tiết.
Ngân hàng thương mại và ngân hàng đầu tư được tách riêng,
cắt bớt các hoạt động đầu tư mạo hiểm có thể gây hại cho khối tư nhân.
Hãy nhớ rằng không hề có cuộc khủng hoảng tài chính nào xảy ra trong thời kỳ điều tiết này.
Đến thập niên 70, mọi chuyện thay đổi.
Các dòng vốn đầu cơ bắt đầu tăng mạnh, tăng chóng mặt.
Đã có những thay đổi to lớn trong ngành tài chính,
từ các ngân hàng truyền thống tới các khoản đầu tư mạo hiểm,
các công cụ tài chính phức tạp, các hình thức thao túng tiền tệ, v.v...
Dần dần, ngành nghề của quốc gia đã không còn là sản xuất, ít nhất là ở Mỹ.
Ngành nghề chính bây giờ là kinh doanh.
Thậm chí có thể thấy điều đó trong việc lựa chọn các giám đốc.
Giám đốc một tập đoàn lớn ở Mỹ vào những năm 50 hay 60,
thường là một kỹ sư, ai đó tốt nghiệp từ những nơi như MIT (Viện Công nghệ Massachusetts),
có thể từ ngành Quản trị Công nghiệp.
Gần đây thì các vị trí các giám đốc và quản lý cấp cao
thường là người từ các trường kinh doanh,
đã học đủ các mánh khóe tài chính hay những thứ như vậy.
Đến những năm 70, General Electric có thể kiếm lời
từ việc tung hứng với tiền bạc còn nhiều hơn từ việc sản xuất hàng hóa ở Mỹ.
Hãy nhớ rằng General Electrics hiện nay
về căn bản là một tổ chức tài chính.
Một nửa số lợi nhuận của họ sinh ra từ việc dịch chuyển đồng tiền theo những cách thức phức tạp.
Rất không rõ ràng rằng họ có đang tạo ra giá trị gì cho nền kinh tế hay không.
Đó là hiện tượng tài chính hóa nền kinh tế.
Cùng với đó là việc đưa các cơ sở sản xuất ra nước ngoài.
Hệ thống giao thương được tổ chức lại với một ý đồ rất rõ ràng
là đặt người lao động vào tình thế cạnh tranh lẫn nhau trên khắp thế giới.
Và việc này dẫn đến sự giảm sút trong phần chia thu nhập
về phía người lao động.
Điều này đặc biệt nổi bật ở Mỹ, nhưng nó cũng đang diễn ra trên toàn cầu.
Có nghĩa là một công nhân Mỹ đang phải cạnh tranh
với một công nhân bị bóc lột thậm tệ ở Trung Quốc.
Trong khi đó, những chuyên gia được trả lương cao thì được bảo vệ.
Họ không phải cạnh tranh với phần còn lại của thế giới. Họ cách rất xa.
Và dĩ nhiên vốn liếng được tự do di chuyển.
Công nhân không thể tự do di chuyển, người lao động không, nhưng đồng vốn thì có.
Một lần nữa hãy trở lại với những lý thuyết kinh điển như của Adam Smith.
Như ông đã chỉ ra, sự lưu chuyển tự do nguồn nhân lực
là nền tảng của bất kỳ cơ chế thương mại tự do nào.
Vậy mà người lao động hầu như bị mắc kẹt.
Nhóm người giàu có và hưởng đặc quyền thì được bảo vệ.
Và kết quả thì đã rõ.
Họ được công nhận, thực tế là vinh danh.
Các chính sách được thiết lập để làm tăng sự bất ổn.
Alan Greenspan (chủ tịch Quỹ dự trữ Liên bang 1987-2006) khi điều trần trước quốc hội,
đã lý giải thành công của mình trong việc vận hành nền kinh tế
dựa vào cái ông ta gọi là "sự bất ổn nhân công tăng cao."
Sự dè dặt đặc trưng trong việc tăng lương đã trở nên rõ rệt trong vài năm trở lại đây.
Nhưng như tôi đã chỉ ra chi tiết trong phiên điều trần tháng trước,
tôi tin rằng sự bất ổn về việc làm đóng vai trò then chốt.
Khiến người lao động bất an, họ sẽ dễ bị điều khiển.
Họ sẽ không đòi hỏi, chẳng hạn như một mức lương khá,
hay điều kiện làm việc tốt,
hay cơ hội được tự do liên kết, nghĩa là thành lập công đoàn.
Đối với những ông chủ thì chẳng hề gì. Họ đã có lợi nhuận.
Nhưng đối với người dân thì điều đó rất tàn khốc.
Hai quá trình này, tài chính hóa và xuất ngoại,
là một phần của cái đã tạo ra vòng luẩn quẩn
của việc tập trung của cải và tập trung quyền lực.
Tôi là Noam Chomsky, thuộc Viện Công nghệ Massachusetts,
và tôi đang ngày càng tham gia sâu vào
các hoạt động phản chiến trong hai, ba năm qua.
Noam Chomsky trở nên nổi tiếng thế giới vì hai điều.
Được biết đến nhiều nhất với tư cách là một trong các lãnh đạo của phong trào phản đối chiến tranh Việt Nam ở Mỹ.
Và được nể trọng nhất với tư cách một giáo sư Ngôn ngữ học,
người mà trước tuổi 40 đã làm thay đổi hẳn bản chất của ngành học này.
Tên tuổi ông gắn liền với phe Cánh tả mới, dù nó có là gì đi nữa.
Ông chắc chắn là một nhà hoạt động xã hội, và là một tác giả.
Giáo sư Noam Chomsky,
người có tên trong mọi danh sách những người hùng của phe Cánh tả Mới.
Vị thế mà ông đạt được trong hai, ba năm vừa qua
bằng việc theo đuổi một loạt lập trường cứng rắn
chối bỏ... nói nhẹ thì là chính sách hướng ngoại của Mỹ, nói nặng thì là chính nước Mỹ.
Thực ra khái niệm "anti-American" (phản Mỹ) này khá thú vị.
Thực chất nó là một khái niệm của chủ nghĩa toàn trị.
Nó không được sử dụng ở những xã hội tự do.
Cho nên, nếu ai đó ở Ý chẳng hạn, lên tiếng chỉ trích Berlusconi,
hay sự tha hóa của nhà nước Ý, thì họ không bị gọi là "anti-Italian".
Thực tế, nếu họ bị gọi là "anti-Italian", người ta sẽ bò ra cười
trên những đường phố của Rome hay Milan.
Ở những nhà nước toàn trị thì khái niệm này mới được sử dụng.
Cũng như ở Liên bang Xô-viết cũ, những người bất đồng chính kiến bị gọi là "anti-Soviet" (chống Xô-viết)
Đó là lời kết tội tồi tệ nhất.
Trong quân đội độc tài Brazil, người ta cũng bị gọi là "anti-Brazilian".
Đúng là ở hầu hết mọi xã hội,
những người lên tiếng chỉ trích thường bị vu khống hoặc ngược đãi
theo nhiều cách khác nhau tùy thuộc vào tính chất xã hội.
Như ở Liên bang Xô-viết, chẳng hạn Vaclav Havel sẽ bị bỏ tù.
Ở một nước phụ thuộc Mỹ như El Salvador,
những người như ông ta sẽ bị đạn găm vào sọ bởi các lực lượng nhà nước khủng bố do Mỹ giật dây.
Ở những xã hội khác, họ chỉ bị lên án, lăng mạ, v.v...
Ở Mỹ, một trong nhiều từ ngữ mang tính chất nhục mạ là "phản Mỹ".
Có vài từ khác như "Marxist".
Có hàng loạt các từ ngữ mang ý nhục mạ.
Tuy nhiên vì ở Mỹ mức độ tự do cao,
ai thèm quan tâm nếu anh bị vài tay chính trị viên phỉ báng?
Anh vẫn sống tiếp, lo việc của mình.
Các khái niệm này chỉ xuất hiện ở một nền văn hóa mà ở đó, nếu bạn chỉ trích
quyền lực nhà nước, ý tôi là nhà nước theo nghĩa mở rộng,
không chỉ riêng Chính phủ, mà còn là các công ty nhà nước.
Nếu anh chỉ trích cơ quan quyền lực tập trung, thì anh chống lại cả xã hội, chống lại nhân dân.
Những quan niệm như thế còn tồn tại ở Mỹ là điều đáng kinh ngạc.
Thực tế thì, theo tôi biết, chỉ ở xã hội dân chủ
quan niệm đó mới không chỉ bị lên án.
Đó là dấu hiệu của một nền văn hóa ưu việt, một điều không mấy đẹp đẽ.
NGUYÊN TẮC #4 CHUYỂN DỊCH GÁNH NẶNG
Giấc mơ Mỹ, giống như nhiều ý niệm khác, một phần là biểu trưng, nhưng một phần cũng là thực tế.
Những năm 50 và 60 là giai đoạn tăng trưởng mạnh nhất
trong lịch sử kinh tế Mỹ.
Thời hoàng kim (Golden Age, khoảng 1945 - 1970).
Đó là giai đoạn tăng trưởng khá đồng đều, cho nên
1/5 dân số nghèo nhất cũng như giàu nhất đều có mức độ cải thiện ngang nhau.
Một vài giải pháp phúc lợi
đã cải thiện đời sống một phần lớn dân số.
Chẳng hạn, một công nhân Mỹ gốc Phi
tìm được việc làm tốt ở một nhà máy ô tô,
mua nhà, sắm xe, cho con cái đi học, v.v... là điều hoàn toàn khả dĩ.
Và tình hình chung là như vậy.
Khi Hoa Kỳ còn chủ yếu là trung tâm sản xuất,
nó buộc phải quan tâm tới những người tiêu dùng ngay trong nước.
Nổi tiếng là chuyện Henry Ford tăng lương cho công nhân để họ mua được ô tô.
Khi Mỹ chuyển đổi thành một "nền kinh tế chính trị" quốc tế,
như cách gọi yêu thích của các ngân hàng,
một phần trăm nhỏ của dân số thế giới đang ngày một giàu lên,
thì điều gì xảy ra với người tiêu dùng Mỹ cũng không đáng bận tâm nhiều nữa.
Vì dù sao phần lớn họ cũng sẽ không mua sản phẩm của anh,
ít nhất là ở mức độ không đáng kể.
Mục tiêu của anh là lợi nhuận quý kế tiếp,
thậm chí nếu phải thao túng tài chính,
tăng lương, tăng thưởng,
sản xuất ở nước ngoài nếu buộc phải làm,
và sản xuất phục vụ tầng lớp giàu có trong và ngoài nước.
Phần còn lại thì sao?
Có một thuật ngữ dành cho họ.
Họ được gọi là "Precariat".
Hay "Precarious Proletariat" (Giai cấp vô sản mới).
Những người lao động trên khắp thế giới đang sống cuộc sống ngày càng bấp bênh.
Và điều đó hoàn toàn liên quan đến thái độ đối với đất nước.
Vào thời kỳ kinh tế phát triển mạnh,
những năm 50, 60, thực tế còn sớm hơn.
Người giàu bị đánh thuế cao hơn rất nhiều
Thuế doanh nghiệp cao hơn nhiều.
Thuế cổ tức cao hơn nhiều.
Đơn giản là thuế đánh vào của cải cao hơn nhiều.
Hệ thống thuế đã được thiết kế lại
sao cho thuế đánh vào những người giàu giảm bớt
và theo đó gánh nặng thuế lên bộ phận còn lại của dân chúng tăng lên.
Giờ đây, sự chuyển dịch đã đi theo hướng chỉ giữ lại những thuế
trên tiền lương và tiêu thụ, loại thuế mà ai cũng phải trả,
chứ không phải như thuế cổ tức, loại thuế chỉ người giàu phải trả.
Các con số là khá đáng lưu tâm.
Có một cái cớ... tất nhiên là luôn có một cái cớ.
Cái cớ trong trường hợp này là thúc đẩy đầu tư và tạo việc làm,
thế nhưng chẳng có gì chứng minh điều đó.
Nếu muốn thúc đẩy đầu tư, hãy đưa tiền cho người nghèo và người lao động.
Họ phải duy trì cuộc sống nên phải sử dụng thu nhập.
Từ đó kích thích sản xuất, thúc đẩy đầu tư, tạo thêm việc làm.
Những người cố vấn cho các ông chủ lại có suy nghĩ khác.
Thực tế ngay lúc này, mọi việc gần như là phi lý.
Các tập đoàn có các khoản tiền phải chi.
Thực tế là General Electric đang nộp 0 đồng thuế và hưởng mức lợi nhuận khổng lồ.
Họ mang lợi nhuận đi nơi khác, hoặc trì hoãn lợi nhuận chứ không nộp thuế.
Và chuyện này rất phổ biến.
Các tập đoàn lớn ở Mỹ đã chuyển gánh nặng duy trì xã hội
sang phần còn lại của dân số.
NGUYÊN TẮC #5 TẤN CÔNG SỰ LIÊN ĐỚI
Sự liên đới là thứ nguy hiểm.
Trên quan điểm của các ông chủ, anh chỉ nên quan tâm đến bản thân
chứ đừng nghĩ đến ai khác.
Họ rất khác những ai thần tượng Adam Smith,
người có cách tiếp cận nền kinh tế hoàn toàn dựa trên cơ sở rằng cảm thông
là một nét nhân cách căn bản. Nhưng hẳn điều đó đã bị xóa khỏi đầu óc người ta.
Tất cả vì lợi ích của bản thân, làm theo câu châm ngôn tệ hại "đừng quan tâm đến ai khác".
Đối với những kẻ giàu có và quyền lực thì không thành vấn đề,
nhưng với những người khác thì quả là tàn khốc.
Phải tốn rất nhiều công sức để xua đuổi những thứ cảm xúc căn bản này ra khỏi đầu mọi người.
Ngày nay ta thấy điều đó trong việc hình thành chính sách.
Chẳng hạn trong cuộc tấn công vào an sinh xã hội.
An sinh xã hội tồn tại dựa trên một nguyên tắc.
Nó dựa trên nguyên tắc liên đới.
Liên đới, nghĩ cho người khác.
An sinh xã hội có nghĩa là, "Tôi trả thuế thu nhập
để bà cụ góa ở bên kia thị trấn có thêm một khoản để trang trải cho cuộc sống."
Với nhiều người thì điều đó có ý nghĩa sống còn.
Nhưng nó là thứ vô ích với những kẻ quá giàu có
vì vậy họ nỗ lực cùng nhau xóa bỏ nó.
Một trong các cách làm là cắt bỏ ngân quỹ.
Muốn phá hoại một hệ thống nào đó? Đầu tiên hãy cắt nguồn quỹ của nó.
Hệ thống không hoạt động. Mọi người tức giận. Họ muốn một thứ khác.
Đó là kỹ thuật tiêu chuẩn để tư nhân hóa một hệ thống nào đó.
Ta thấy điều đó trong cuộc tấn công vào hệ thống trường công.
Các trường công tồn tại dựa trên một nguyên tắc là sự liên đới.
Con tôi không còn ở tuổi đi học. Chúng đã lớn hết rồi.
Nhưng nguyên tắc liên đới nói rằng,
"Tôi sẵn lòng nộp thuế để đứa trẻ bên kia đường có thể đến trường."
Đó là thứ xúc cảm bình thường ở con người.
Giờ anh phải xóa nó khỏi đầu óc họ.
"Con tôi không còn đi học nữa. Sao tôi phải nộp thuế? Tư nhân hóa đi."
Hệ thống giáo dục công từ mầm non cho tới đại học,
đang bị tổn hại nghiêm trọng. Dù đó là một trong những vốn quý báu của xã hội Mỹ.
Trở lại Thời Hoàng kim một lần nữa,
thời kỳ tăng trưởng mạnh mẽ những năm 50 và 60,
có được điều đó phần nhiều là nhờ giáo dục miễn phí.
Một trong những thành quả sau Chiến tranh Thế giới thứ hai là luật Quyền quân nhân,
điều luật tạo điều kiện cho các cựu quân nhân vào học đại học, nhớ rằng họ chiếm một phần lớn dân số khi ấy.
Họ không thể nếu không có luật này.
Về cơ bản họ được học miễn phí.
Khi một cồng động, một quốc gia hay dân tộc
dám dũng cảm đầu tư một phần nguồn lực đáng kể vào giáo dục,
khoản đầu tư đó sẽ luôn đem lại một môi trường kinh doanh thuận lợi hơn và một mức sống cao hơn.
Mỹ đã từng bỏ xa nhiều nước trong việc mở rộng hệ thống giáo dục công ra mọi cấp học.
Giờ thì ở hơn một nửa số bang,
phần lớn nguồn quỹ của các trường đại lại học đến từ học phí, không phải từ bang.
Đó là sự thay đổi cực đoan.
Và nó đặt một gánh nặng khủng khiếp lên sinh viên.
Điều đó có nghĩa là nếu không phải con nhà khá giả,
các sinh viên sẽ tốt nghiệp với một món nợ lớn.
Và với món nợ lớn đó, họ bị mắc kẹt.
Có thể bạn muốn trở thành một luật sư lợi ích công,
nhưng bạn phải làm cho một hãng luật kinh doanh để trả nợ.
Và khi đã trở thành một phần của môi trường đó, bạn không thể ra đi nữa.
Và đó là tình hình chung khắp đất nước.
Những năm 1950, xã hội thiếu thốn hơn bây giờ rất nhiều.
Dù vậy về cơ bản, ta vẫn dễ dàng xoay sở để có được giáo dục bậc cao miễn phí.
Ngày nay, một xã hội thịnh vượng hơn nhiều tuyên bố rằng nó không có đủ nguồn lực cho việc đó.
Đó là thứ đang diễn ra ngay trước mắt chúng ta.
Đó là cuộc tổng tấn công vào những nguyên tắc
không chỉ mang tính nhân đạo, mà còn là nền tảng
cho sự thịnh vượng và lành mạnh của xã hội này.
NGUYÊN TẮC #6 VẬN HÀNH CÁC CÔNG CỤ ĐIỀU TIẾT
Nếu nhìn vào lịch sử các công cuộc điều tiết,
như điều tiết ngành đường sắt, điều tiết tài chính, v.v...
ta sẽ thấy một điều khá phổ biến đó là
chính những đối tượng kinh tế tập trung đang bị điều tiết
hoặc là đã khơi mào, hoặc là đã khuyến khích việc điều tiết đó.
Lý do là vì họ biết dù sớm hay muộn,
họ cũng sẽ tiếp quản bộ máy điều tiết.
Cuối cùng dẫn đến thứ gọi là "Lạm quyền điều tiết".
Chính ngành bị điều tiết, trên thực tế, lại đang vận hành cơ quan điều tiết.
Người vận động hành lang cho các ngân hàng lại viết ra luật điều tiết tài chính,
sự việc đi xa đến mức đó.
Nó đã từng xảy ra trong lịch sử,
và cũng là xu hướng tự nhiên thôi, nếu nhìn vào sự phân bổ quyền lực.
Một trong những thứ nở rộ ở thập niên 70 là vận động hành lang
khi giới kinh doanh làm mạnh tay trong việc kiểm soát luật pháp.
Họ khá phiền muộn vì những bước tiến trong phúc lợi xã hội ở thập niên 60
và đặc biệt là vì Richard Nixon.
Không hoàn toàn rõ vì sao, nhưng ông là tổng thống cuối cùng thi hành chính sách Kinh tế mới (New Deal),
và họ xem đó là sự phản bội giai cấp.
Dưới thời chính quyền Nixon, chúng ta có luật bảo vệ người tiêu dùng,
những quy định về an toàn và sức khỏe cho người lao động,
cục Bảo vệ Môi trường EPA.
Tất nhiên giới kinh doanh không mấy thích thú.
Họ không thích đóng thuế cao. Họ không thích các luật điều tiết.
Và rồi họ bắt đầu phối hợp để khắc phục tình hình.
Vận động hành lang tăng vọt. Quá trình dỡ bỏ điều tiết được khởi động một cách thô bạo.
Không có cuộc khủng hoảng nào trong những năm 50 và 60
vì bộ công cụ điều tiết của chính sách Kinh tế mới vẫn còn hiệu lực.
Khi các công cụ này bắt đầu bị dỡ bỏ dưới sức ép từ giới kinh doanh và chính trị,
các cuộc khủng hoảng xuất hiện ngày càng nhiều.
Tình hình này kéo dài trong suốt nhiều năm.
Bắt đầu ở thập niên 70.
Lan rộng ở thập niên 80.
Quốc hội được đề nghị bảo lãnh cho các công ty ô tô
mức tín dụng lên tới 1,5 tỷ đô la.
Giờ thì an toàn rồi
miễn là có Chính phủ đứng sau ứng cứu.
Chẳng hạn, Reagan. Thay vì để họ tự trả giá cho sai lầm
lại đi bảo lãnh cho các ngân hàng như Continental Illinois
với mức tiền bảo lãnh kỷ lục trong lịch sử nước Mỹ lúc bấy giờ.
Thực tế, ông ta đã kết thúc nhiệm kỳ bằng một cuộc khủng hoảng tài chính, tiền gửi và tiền vay khổng lồ.
Hôm nay, tổng thống Bush đã ký tấm ngân phiếu tiền gửi và bảo lãnh trị giá 300 tỷ đô la.
Năm 1999, chính sách điều tiết bị dỡ bỏ để tách
các ngân hàng thương mại khỏi các ngân hàng đầu tư.
Rồi đến các khoản bảo lãnh của Bush và Obama.
Bear Stearns đang cầu viện Cục Dự trữ Liên bang FEDs.
Tổng thống Bush hôm nay đã biện hộ cho việc bảo lãnh tập đoàn Citigroup.
Fannie Mae và Freddie Mac đã đề nghị thêm một số tiền tổng cộng 3 tỷ đô.
Mức bảo lãnh có thể còn lớn hơn nữa, báo hiệu những rắc rối nghiêm trọng cho nền kinh tế Mỹ.
Và cuộc khủng hoảng tiếp theo đang được nhen nhóm.
Mỗi lần người nộp thuế được kêu gọi bảo lãnh cho những kẻ gây ra khủng hoảng,
các tổ chức tài chính lớn lại nhiều lên.
Không có chuyện đó trong một nền kinh tế tư bản,
nơi mà những kẻ đầu tư thiếu thận trọng sẽ bị xóa sổ.
Nhưng những kẻ giàu có và quyền lực, họ không muốn chế độ tư bản.
Họ muốn có chính quyền làm bảo mẫu
và người nộp thuế đứng ra bảo lãnh ngay khi có rắc rối.
Đó gọi là "quá lớn để thất bại."
Có những người đoạt giải Nobel Kinh tế
kịch liệt phản đối đường lối mà chúng ta đang theo đuổi.
Joe Stiglitz, Paul Krugman và những người khác,
nhưng không ai trong số họ được hỏi tới.
Vì những kẻ được chọn ra để khắc phục khủng hoảng chính là những kẻ gây ra khủng hoảng.
Đám Robert Rubin, Goldman Sachs.
Chính họ gây ra khủng hoảng vậy mà giờ còn quyền lực hơn trước.
Tai nạn ư?
Không đâu, khi đám người này được chọn ra để lập kế hoạch kinh tế.
Ý tôi là, bạn còn mong chờ gì khác?
Trong khi đó thì những người nghèo cứ để các nguyên tắc thị trường định đoạt.
Đừng trông chờ ở chính phủ.
Chính phủ là vấn đề, không phải giải pháp, v.v...
Cơ bản thì đó là chủ nghĩa Tự do mới,
kẻ hai mặt quen thuộc trong lịch sử kinh tế.
Một bộ luật dành cho người giàu.
Một bộ khác, trái ngược, dành cho người nghèo.
Chẳng có gì đáng ngạc nhiên ở đây.
Đó chính xác là điều bạn nên chờ đợi.
Nếu quần chúng cho phép việc này xảy ra
thì nó sẽ tiếp diễn mãi như vậy cho tới khi cuộc khủng hoảng tiếp theo nổ ra.
Điều này được dự báo nhiều đến nỗi các cơ quan đánh giá tín nhiệm,
nơi chuyên đánh giá tình trạng các doanh nghiệp,
hiện giờ đang nhẩm tính số tiền bảo lãnh
mà người nộp thuế sẽ phải trả nếu cuộc khủng hoàng tiếp theo nổ ra.
Điều đó có nghĩa là đối tượng hưởng lợi từ các xếp hạng tín nhiệm này như các ngân hàng lớn,
họ có thể vay tiền với chi phí rẻ hơn, lấn át các đối thủ yếu hơn,
và vậy là đồng tiền thì ngày càng tập trung.
Nhìn đâu cũng sẽ thấy các chính sách được thiết lập theo hướng này,
một điều chẳng có gì đáng ngạc nhiên.
Đó là điều xảy ra khi chúng ta đặt quyền lực vào tay một bộ phận ít ỏi những kẻ giàu có
chỉ chăm chăm vun vén quyền lực cho bản thân.
NGUYÊN TẮC#7 SẮP ĐẶT CÁC CUỘC BẦU CỬ
Tập trung cải cải sinh ra tập trung quyền lực chính trị,
đặc biệt là khi chi phí tranh cử tăng vụt,
buộc các đảng chính trị tìm đến túi tiền của các tập đoàn lớn.
Vụ Citizens United tháng 1 năm 2009, nếu tôi nhớ không nhầm.
Đó là một quyết định quan trọng, phán quyết của tòa án Tối cao.
Nhưng pháp luật có một lịch sử, và người ta phải cân nhắc lịch sử.
Tu chính án thứ 14 có một điều khoản nói rằng,
"Không người nào bị tước bỏ quyền lợi mà không theo đúng thủ tục luật pháp."
với ý đồ rõ ràng là bảo vệ những nô lệ được trả tự do.
Kiểu như, "Tốt, họ đã được pháp luật bảo vệ".
Tôi chưa từng thấy điều khoản đó được dùng để bảo vệ nô lệ, nếu có thì cũng rất hiếm.
Gần như ngay lập tức, nó được đem ra để bảo vệ các doanh nghiệp, tập đoàn.
Quyền lợi của họ không thể bị tước bỏ mà không theo đúng thủ tục luật pháp.
Vậy là dần dần họ trở thành những con người dưới quyền luật pháp.
Các tập đoàn là những hư cấu pháp lý do nhà nước tạo ra.
Họ có thể tốt, có thể xấu,
nhưng gọi họ là con người thì thật vô lý.
Vậy là họ được trao quyền con người vào khoảng một thế kỷ trước,
rồi việc đó kéo dài qua thế kỷ 20.
Họ trao cho các tập đoàn những quyền hạn vượt xa người bình thường.
Giả dụ, nếu General Motors đầu tư vào Mexico,
họ sẽ được hưởng quyền lợi quốc gia như các doanh nghiệp Mexico.
Trong khi khái niệm con người được mở rộng để bao gồm cả các tập đoàn
thì nó cũng bị giới hạn.
Nếu cứ theo đúng Tu chính án thứ 14,
thì những người nước ngoài không có giấy tờ không thể bị tước bỏ quyền lợi, nếu họ là con người.
Những người nước ngoài không giấy tờ đang sống trên đất Mỹ, xây dựng nhà cửa,
dọn dẹp bãi cỏ, v.v..., họ không phải con người.
Vậy mà General Electric lại là con người, một con người bất tử, siêu sức mạnh.
Sự cố ý xuyên tạc giá trị đạo đức sơ đẳng
và ý nghĩa rõ ràng của điều luật này thật quá khó tin.
Vào những năm 1970, các tòa án quyết định rằng tiền bạc là một hình thức ngôn luận.
Vụ Buckley và Valeo. Những năm sau đó là vụ Citizens United.
Trong đó họ nói quyền tự do ngôn luận của các tập đoàn,
chủ yếu là quyền được chi bao nhiêu tiền tùy ý, không thể bị tước đoạt.
Tức là, các tập đoàn vốn dĩ cũng đã mua các cuộc bầu cử,
giờ được tự do làm vậy mà gần như không bị ràng buộc nữa.
Đó là đòn nặng nề giáng xuống những gì còn sót lại của nền dân chủ.
Đọc các quyết định rất thú vị, ví dụ như lá phiếu quyết định của Chánh án Kennedy.
Quyết định đó nói rằng, "Nào, nghe này, dù sao thì,
CBS được trao quyền tự do ngôn luận, và họ là một tập đoàn,
vậy tại sao General Electric lại không được tự do chi bao nhiêu tiền tùy thích?"
Đúng là CBS được trao quyền tự do ngôn luận,
nhưng họ có trách nhiệm phục vụ công chúng. Đó là lý do.
Đó là công việc của báo chí.
Còn General Electric thì chỉ đem tiền về cho
ngài Giám đốc điều hành và một vài cổ đông.
Đó là một quyết định khó tin, nó đặt đất nước vào tình thế mà ở đó
quyền lực kinh doanh được mở rộng chưa từng có.
Đó là một phần của vòng luẩn quẩn.
Các Chánh án Tối cao lại được bổ nhiệm bởi các Tổng thống cực hữu,
những người giành được chiếc ghế đó nhờ vào khoản tài trợ của các công ty.
Đó là cách vòng lặp hoạt động.
NGUYÊN TẮC #8 KIỂM SOÁT ĐÁM ĐÔNG
Có một tổ chức từ xưa đến nay vốn đầy khiếm khuyết,
nhưng dù khiếm khuyết, họ vẫn đi tiên phong
trong nỗ lực cải thiện đời sống người dân.
Đó là công đoàn.
Họ là rào chắn trước ách chuyên chế của các tập đoàn.
Vậy là, có một rào chắn ngăn không cho vòng luẩn quẩn này
tái diễn dẫn tới sự chuyên chế của các tập đoàn.
Lý do chính của sự tấn công dồn dập,
gần như điên cuồng vào các liên đoàn, công đoàn,
là vì họ là một lực lượng dân chủ.
Họ dựng lên tấm rào chắn bảo vệ quyền lợi người lao động,
nhưng cũng là quyền lợi quần chúng nói chung.
Điều đó cản trở lợi ích và quyền lực của những kẻ sở hữu và quản lý xã hội.
Tôi phải nói rằng ác cảm đối với các liên đoàn
trong tầng lớp cấp cao ở Mỹ mạnh đến nỗi
điểm cốt lõi căn bản của các quyền cho người lao động,
cũng như nguyên tắc cơ bản trong tổ chức Lao động Quốc tế
là quyền được tự do liên kết.
Tức là quyền được thành lập công đoàn.
Mỹ chưa bao giờ thông qua nguyên tắc này,
nên tôi nghĩ có lẽ Mỹ là trường hợp cá biệt trong các nước lớn ở khía cạnh này.
Nó được cho là quá khác biệt so với hoàn cảnh chính trị ở Mỹ
đến mức chưa từng được cân nhắc.
Hãy nhớ rằng, lao động Hoa Kỳ có một lịch sử dài và đầy bạo động
khi so sánh với những xã hội có thể so sánh.
Nhưng các phong trào lao động cũng rất mạnh mẽ.
Vào những năm 1920, một thời kỳ không khác hiện nay, các phong trào gần như bị vùi dập.
Cuộc đình công của các tài xế xe tải lên đến đỉnh điểm khi các cuộc bạo loạn gây nhiều thương vong nổ ra.
Xung đột công khai bùng phát trên các đường phố.
3000 người biểu tình đánh lại 700 cảnh sát.
Súng ống, hơi cay, gậy gộc và nắm đấm
khiến hơn 80 người bị thương và 2 người tử vong.
Vào những năm 30, bắt đầu có sự tái thiết.
Franklin Delano Roosevelt, bản thân ông cũng khá đồng tình với những điều luật tiến bộ
mang lại lợi ích cho số đông quần chúng,
nhưng bằng cách nào đó ông phải khiến chúng được thông qua.
Vì vậy ông nói với các lãnh đạo công nhân và những người khác: "Các anh phải ép buộc tôi."
Với ngụ ý, hãy ra ngoài kia diễn thuyết, tổ chức, biểu tình,
và nuôi dưỡng phong trào lao động đi.
Khi có đủ sức ép từ quần chúng,
tôi sẽ đủ khả năng phê chuẩn điều luật các anh muốn.
Tôi không muốn quay lại với thứ định nghĩa Tự do cũ kỹ
thứ vì nó mà trong suốt nhiều năm, một dân tộc tự do
đã dần dần bị biến thành quân tốt dưới trướng một số ít kẻ quyền thế.
Tôi muốn một thứ định nghĩa Tự do rộng hơn thế.
Vậy là, có sự kết hợp của một chính phủ biết cảm thông,
và đến những năm 30 là các cuộc vận động nổi bật trong quần chúng.
Những hành động yêu sách, những cuộc đình công chiếm đóng
đã khiến các chủ lao động khiếp sợ.
Cần phải hiểu rằng các cuộc đình công chiếm đóng là bước cuối cùng trước khi người ta tuyên bố rằng
"Chúng tôi không cần các ông chủ. Chúng tôi có thể tự vận hành tất cả những thứ này."
Và giới kinh doanh đã phải thất kinh.
Đọc những tờ báo kinh doanh của những năm 30, bạn sẽ thấy
họ nói về việc "các nhà công nghiệp đang đối mặt với hiểm họa"
và rồi "quyền lực chính trị quần chúng đang nổi dậy"
- những thứ phải bị trấn áp.
Mọi việc lắng xuống trong Chiến tranh Thế giới thứ hai,
nhưng ngay sau đó, các cuộc tấn công của giới kinh doanh nổ ra hàng loạt.
Đạo luật Taft-Hartley.
Đạo luật Taft-Hartley được viết ra với một mục đích duy nhất
là phục hồi sự công bằng và bình đẳng trong quan hệ quản lý - lao động.
Chủ nghĩa Chống Cộng hậu chiến McCarthy cũng được lợi dụng để tuyên truyền cho hành động tấn công công đoàn của các công ty.
Động thái này tăng mạnh dưới thời Reagan.
Reagan gần như đã nói với giới kinh doanh,
"Nếu các anh muốn can thiệp trái phép vào các nỗ lực hay các cuộc đình công có tổ chức thì cứ tự nhiên."
Họ đang vi phạm pháp luật,
và nếu họ không trở lại làm việc sau 48 giờ
thì coi như họ đã bỏ việc và sẽ bị chấm dứt hợp đồng.
Điều đó tiếp diễn trong thập niên 90 và dĩ nhiên, tăng vượt trần dưới thời George W. Bush.
Cho đến nay, không quá 7% số người lao động làm việc cho các công ty tư nhân có công đoàn.
Kêt quả là một lực lượng đối kháng thông thường đã tan rã
trước sự tấn công của giới kinh doanh với ý thức giai cấp cao.
Giờ nếu anh ở vị trí nắm quyền,
anh sẽ muốn duy trì ý thức giai cấp cho bản thân,
nhưng loại bỏ ý thức đó ở những người khác.
Trở lại thế kỷ 19,
trong những ngày đầu của cuộc cách mạng công nghiệp Mỹ,
người lao động rất có ý thức về điều này.
Thực tế là họ thường phóng đại rằng
lao động trả lương cũng không khác nô lệ là mấy,
chỉ khác ở tính tạm thời.
Trên thực tế, đây là quan niệm rất phổ biến đến mức đã trở thành khẩu hiệu của đảng Cộng hòa.
Đó là một ý thức giai cấp rất mãnh liệt.
Vì quyền lực và lợi ích,
những quan niệm đó cần được loại bỏ khỏi đầu óc người ta.
Anh không muốn người ta nghĩ họ là tầng lớp bị áp bức.
Cho nên Mỹ là một trong số ít quốc gia mà ở đó người ta không nói về giai cấp.
Trên thực tế, khái niệm giai cấp rất đơn giản.
Ai ra lệnh? Ai tuân lệnh?
Định nghĩa giai cấp cơ bản là vậy.
Nó có thể tinh tế và phức tạp hơn, nhưng cơ bản là vậy.
NGUYÊN TẮC #9 TẠO SỰ ĐỒNG THUẬN
Ngành quan hệ công chúng, ngành công nghiệp quảng cáo,
những ngành có sứ mệnh tạo ra khách hàng,
thường phát triển ở những đất nước tự do nhất
như Anh và Mỹ. Và lý do thì khá rõ ràng.
Vào khoảng một thế kỷ trước, người ta bắt đầu nhận thức rõ rằng
không dễ gì dùng vũ lực để buộc dân chúng nghe theo.
Quá nhiều tự do đã giành được.
Việc tổ chức công đoàn,
các đảng Lao động trong Quốc hội ở nhiều nước,
phụ nữ bắt đầu được quyền bỏ phiếu, v.v...
Do đó phải có những phương tiện khác để kiểm soát người dân.
Có thể hiểu và diễn đạt như sau,
phải kiểm soát người dân thông qua việc kiểm soát
niềm tin và thái độ của họ.
Một trong những cách thức tốt nhất điều khiển con người thông qua thái độ
là cái mà nhà kinh tế chính trị học vĩ đại Thorstein Veblen
gọi là "chế tác ra người tiêu dùng".
Nếu có thể tạo ra nhu cầu,
khiến việc chỉ cần với tay là có được mọi thứ
trở thành phần thiết yếu của cuộc sống,
họ sẽ bị sập bẫy và trở thành người tiêu dùng.
Báo chí những năm 1920
nói về sự cần thiết phải hướng dân chúng
tới những thứ phù phiếm của đời sống,
ví dụ như "tiêu dùng thời trang",
và khi đó sẽ không phải lo lắng về họ nữa.
Bạn sẽ tìm thấy học thuyết này ở nhiều tư tưởng tiến bộ,
như Walter Lippmann, một trong những trí thức cấp tiến hàng đầu của thế kỷ 20.
Ông đã viết những bài luận nổi tiếng về chế độ dân chủ
với quan điểm chính xác như trên.
"Công chúng phải được đặt vào đúng chỗ"
để những người có trách nhiệm có thể ra quyết định
mà không bị "lũ người ngơ ngác" can thiệp vào.
Họ nên là khán giả, không phải người tham gia.
Khi đó ta sẽ có một nền dân chủ hoạt động hiệu quả.
Từ Biên bản ghi nhớ Madison cho đến Powell, v.v...
Còn ngành quảng cáo thì tràn ngập
những ý tưởng với mục đích
chế tác ra người tiêu dùng.
Và việc đó được thực hiện vô cùng tinh vi.
Bạn không còn nhìn thấy nhiều ngựa hoang nữa.
Anh chàng này là một trong những con cuối cùng của một giống ngựa hoang đặc biệt...
Hãy đến miền quê Marlboro.
Đó là thực tế chúng ta thấy ngày nay.
Chẳng hạn các nữ sinh trung học, nếu họ có một chiều thứ Bảy rảnh rỗi,
sẽ đi dạo trong các trung tâm thương mại
chứ không phải thư viện hay nơi nào khác.
Ý tưởng là phải kiểm soát tất cả mọi người,
để biến xã hội thành một hệ thống hoàn hảo.
Hệ thống hoàn hảo là một xã hội vận hành theo đôi, theo cặp.
Bộ đôi đó là bạn và chiếc tivi,
hoặc bây giờ có thể là bạn và Internet,
trong đó bạn được chỉ cho thế nào là cuộc sống đúng nghĩa,
loại thiết bị nào bạn nên có.
Và rồi bạn dành thời gian và công sức để có được những thứ đó,
những thứ bạn không cần, không muốn, và có thể sẽ vứt đi,
nhưng đó lại là thước đo của một cuộc sống đàng hoàng.
Những thứ chúng ta thấy trong quảng cáo trên tivi chẳng hạn,
nếu từng học qua một khóa Kinh tế học, hẳn bạn sẽ biết
thị trường được xây dựng dựa trên "những người tiêu dùng được cung cấp thông tin đầy đủ và đưa ra những lựa chọn hợp lý."
Nếu chúng ta có một cơ chế như vậy, cơ chế thị trường,
thì một cái quảng cáo trên tivi như của General Motors
sẽ đưa ra thông tin nói rằng "đây là những thứ chúng tôi có".
Nhưng đó không phải là quảng cáo ô tô.
Một cái quảng cáo ô tô sẽ là một người hùng bóng bầu dục,
một nữ diễn viên, một chiếc ô tô đang làm chuyện điên rồ
như đi lên núi hay đại loại như vậy.
Mục đích là tạo ra những người tiêu dùng mù mờ thông tin và đưa ra những lựa chọn phi lí trí.
Đó là toàn bộ mục đích của việc quảng cáo.
Và khi hệ thống tương tự như trên - bộ máy PR
tổ chức tranh cử, họ cũng làm y hệt.
Họ muốn tạo ra những cử tri thiếu thông tin,
đưa ra những lựa chọn phi lý trí, thường là đi ngược lại lợi ích của chính những người đó.
Và chúng ta chứng kiến điều này mỗi khi những bữa tiệc hoành tráng kia diễn ra.
Ngay sau cuộc bầu cử,
tổng thống Obama được ngành quảng cáo trao giải
chiến dịch marketing xuất sắc nhất.
Họ không đưa tin trong nước, nhưng nếu vào các trang kinh doanh quốc tế
bạn sẽ thấy các nhà điều hành đã rất hả hê.
Họ nói, "Chúng ta đã rao bán ứng viên, marketing ứng viên như kem đánh răng
kể từ thời Reagan, nhưng đây là thành tựu tuyệt vời nhất chúng ta có."
Tôi không thường đồng tình với Sarah Palin, (Thống đốc bang Alaska, nhà bình luận)
nhưng cô ta đã đúng khi mỉa mai cái mà cô ta gọi là "hopey-changey" (tạm dịch: hy hy vọng vọng-thay thay đổi đổi).
Đầu tiên, Obama không thực sự hứa điều gì. Phần lớn chỉ là ảo tưởng.
Hãy nhìn lại những tuyên bố trong chiến dịch.
Có rất ít bàn luận liên quan đến chính sách, và lý do thì rất hợp lý,
là vì ý kiến công chúng về chính sách rất khác biệt
so với những gì lãnh đạo các đảng và các ngân hàng của họ mong muốn.
Chính sách ngày càng tập trung vào những nhóm lợi ích riêng đã tài trợ cho các chiến dịch,
còn công chúng thì bị đẩy ra rìa.
NGUYÊN TẮC #10 CÁCH LY CÔNG CHÚNG
Một trong những nhà khoa học chính trị hàng đầu, Martin Gilens, đã đưa ra một nghiên cứu
về mối quan hệ giữa thái độ của công chúng và chính sách công.
Ông chỉ ra rằng khoảng 70% dân số không thể tạo ảnh hưởng gì lên chính sách.
Có thể ở những nước khác cũng vậy.
Và quần chúng biết điều đó.
Nó dẫn đến thái độ tức giận, thất vọng và chán ghét các cơ quan tổ chức.
Họ không hành động mang tính xây dựng để phản kháng lại.
Vẫn có những phong trào huy động và vận động quần chúng,
nhưng theo chiều hướng tự sinh tự diệt.
Chúng diễn ra dưới hình thức những cơn nóng giận không tập trung,
những cuộc tấn công lẫn nhau và vào những mục tiêu dễ bị tổn thương.
Đó điều xảy ra trong những trường hợp này.
Quan hệ xã hội bị xói mòn, nhưng đó chính là mục đích.
Mục đích là làm cho người ta sợ và ghét lẫn nhau,
để rồi chỉ chăm lo cho bản thân
và không nghĩ cho ai khác.
Thời điểm mà ta thấy điều này rất rõ là vào ngày 15/4.
Ngày 15/4, ngày nộp thuế, là một kiểu thước đo
mức độ dân chủ trong xã hội.
Nếu một xã hội thực sự dân chủ,
15/4 sẽ là ngày ăn mừng.
Ngày mà người dân tập hợp lại
để quyết định tài trợ cho những chương trình và hoạt động đã được đề ra và đồng thuận.
Còn gì tốt hơn thế? Nên ăn mừng mới phải.
Đó không phải chuyện ở Mỹ.
Đó là ngày tang tóc.
Là ngày mà một thế lực ngoài hành tinh không can hệ gì tới bạn
đáp xuống trái đất để cướp đi của bạn đồng tiền mồ hôi nước mắt,
và bạn làm tất cả để không bị chúng cướp mất.
Đó là một kiểu thước đo,
ít nhất là trong mắt quần chúng, mức độ vận hành thực sự của chế độ dân chủ.
Đó không phải là một bức tranh tươi sáng.
Những xu hướng mà chúng ta đang đề cập trong xã hội Mỹ này,
trừ khi chúng bị đảo ngược, bằng không ta sẽ có một xã hội cực kỳ xấu xa.
Một xã hội giống như
câu châm ngôn cay nghiệt của Adam Smith, "không vì ai khác ngoài bản thân".
Một xã hội mà ở đó những bản năng và cảm xúc bình thường của con người
như sự đồng cảm, sự liên đới, sự tương trợ lẫn nhau bị xóa sổ.
Đó là một xã hội xấu xa, tôi thậm chí không muốn biết ai sẽ sống ở đó.
Tôi không muốn con cái mình sống ở đó.
Nếu xã hội bị chi phối bởi sự giàu có của cá nhân,
nó sẽ phản chiếu những giá trị mà thực tế nó phản chiếu.
Giá trị đó là lòng tham và tham vọng tối đa hóa lợi ích cá nhân.
Một xã hội nhỏ dựa trên nguyên tắc đó có thể xấu xa, nhưng vẫn tồn tại được.
Xã hội toàn cầu nếu dựa trên nguyên tắc đó sẽ đi đến diệt vong.
Tôi không nghĩ chúng ta đủ thông minh để có thể vạch ra
dù ở mức độ chi tiết nào đi chăng nữa, một xã hội công bằng và tự do hoàn hảo.
Tôi nghĩ chúng ta có thể đưa ra những chỉ dẫn,
và quan trọng hơn, ta cần tự hỏi làm cách nào để phát triển theo chiều hướng đó.
John Dewey, nhà triết học xã hội hàng đầu cuối thế kỷ 20,
biện luận rằng cho đến khi tất cả các tổ chức
sản xuất, thương mại, truyền thông,
trừ khi tất cả chúng đều nằm dưới sự giám sát của chế độ Dân chủ-Tham gia,
chúng ta sẽ không có một xã hội dân chủ đúng nghĩa.
Như cách ông diễn đạt, "chính sách sẽ là cái bóng mà giới kinh doanh phủ lên xã hội."
Điều đó căn bản là đúng.
Nơi nào có các cấu trúc quyền hành, thống trị và cấp bậc,
người này đưa ra mệnh lệnh, người khác thực thi, thì họ sẽ không minh bạch.
Họ phải tự biện minh cho bản thân. Họ có nghĩa vụ đưa ra bằng chứng.
Nếu xem xét kỹ, ta sẽ thấy thường thường họ không thể biện minh cho bản thân.
Nếu họ không thể, ta nên giải tán họ.
Cố gắng mở rộng lãnh địa của tự do và công bằng
bằng cách xóa bỏ những hình thức thẩm quyền không xứng đáng.
Trên thực tế thì, những tiến bộ qua năm tháng,
những tiến bộ mà chúng ta đều ghi nhận với lòng biết ơn, cũng chỉ có vậy.
Thay đổi xảy ra là bởi có rất nhiều người đang làm việc không ngừng.
Họ làm việc trong cộng đồng, nơi công sở hay ở bất cứ nơi đâu họ có mặt.
Và họ đang đặt nền móng
cho những phong trào quần chúng, những thứ sẽ tạo ra thay đổi.
Đó là cách mà lịch sử diễn ra.
Lấy tự do ngôn luận làm ví dụ,
đó là một trong những thành tựu thực sự của xã hội Mỹ,
nước đầu tiên trên thế giới đạt được.
Nó không nằm trong Tuyên ngôn Nhân quyền.
Nó không nằm trong Hiến pháp.
Vấn đề tự do ngôn luận chỉ bắt đầu đánh động Tòa án Tối cao vào đầu thế kỷ 20.
Những đóng góp chủ yếu thì đến từ thập niên 60.
Một trong những đóng góp hàng đầu là phòng trào quyền công dân.
Thời đó, có một phong trào quần chúng rộng khắp,
đòi hỏi quyền lợi, từ chối nhượng bộ.
Và trong hoàn cảnh đó, Tòa án Tối cao đã phải thiết lập một tiêu chuẩn khá cao cho tự do ngôn luận.
Hoặc như quyền phụ nữ.
Phụ nữ bắt đầu nhận diện những cơ chế có tính kìm kẹp,
họ không chấp nhận chuyện đó và kêu gọi những người khác cùng tham gia.
Đó là cách giành lấy quyền lợi.
Ở một mức độ không nhỏ, tôi đã dành nhiều thời gian của đời mình cho vận động xã hội.
Chuyện đó không xuất hiện công khai, nhưng nói thật tôi cũng không quá giỏi giang,
không phải nhà vận động xuất sắc nhất.
Tôi nghĩ chúng ta có thể nhìn thấy khá rõ một vài khiếm khuyết và thiếu sót
rất, rất nghiêm trọng trong xã hội chúng ta, trình độ văn hóa của chúng ta, các tổ chức của chúng ta,
những thứ sẽ phải được sửa đổi bằng các cách vượt ra ngoài thứ khuôn khổ
vẫn thường được chấp nhận.
Tôi nghĩ chúng ta sẽ tìm được những cách thức hoạt động chính trị mới.
Các nhà vận động đã tạo ra những quyền lợi mà chúng ta được hưởng,
họ không chỉ thực thi các chính sách
dựa trên những thông tin mà họ nhận được,
họ còn đóng góp vào sự hiểu biết chung.
Hãy nhớ rằng, đây là một quá trình có qua có lại.
Bạn cố gắng làm. Bạn học hỏi.
Bạn tìm hiểu về thế giới,
việc đó cung cấp những thông tin phản hồi để bạn biết cần làm gì tiếp theo.
Có những cơ hội rất lớn.
Nước Mỹ vẫn là một xã hội rất tự do, tự do nhất trên thế giới.
Khả năng của Chính phủ trong việc ép buộc là rất hạn chế.
Các tập đoàn có thể cố gắng ép buộc, nhưng họ không có cơ chế.
Cho nên, có rất nhiều điều có thể làm nếu người dân tổ chức và đấu tranh cho quyền lợi của mình
như họ đã làm trong quá khứ và giành được nhiều thắng lợi.
Bạn thân của tôi trong nhiều năm, ông Howard Zinn quá cố...
Ông đã nói thế này,
"Muôn vàn hành động nhỏ bé của những con người vô danh mới là điều đáng nói,
những người đặt nền móng cho những sự kiện quan trọng đi vào lịch sử."
Họ là những người đã hành động trong quá khứ.
Họ là những người sẽ phải hành động trong tương lai.
Dịch bởi Harmonika. 4/2020.